काय आहे गुढीपाडव्याचे महत्व? कसे आहे नवे वर्ष? वाचा..

काय आहे गुढीपाडव्याचे महत्व? कसे आहे नवे वर्ष? वाचा..

गुढीपाडव्याच्या निमित्ताने पंचांगकर्ते मोहन दाते यांनी महत्वपूर्ण माहिती सांगितली आहे. तसेच नवीन वर्ष कसे असणार आहे? याचा अंदाजही त्यांनी वर्तविला आहे.

पंचांगकर्ते मोहन दाते यांचा अभ्यासपूर्ण लेख -

ब्रह्मदेवाने सृष्टी निर्माण केल्यावर सृष्टीला चालना दिली तो पहिला दिवस म्हणजे गुढीपाडव्याचा दिवस समजला जातो. आपल्याकडे गुढीपाडवा, अक्षय्यतृतीया, दसरा, दिवाळी पाडवा हे साडेतीन मुहूर्तांचे शुभदिवस आहेत. गुढीपाडवा हा साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक त्यामुळे नवीन उद्योगाचा, व्यवसायाचा शुभारंभ करण्यास हा उत्तम मुहूर्त समजला जातो. यामध्ये नूतन संवत्सराची सुरुवात करणारा म्हणून चैत्र शुध्द प्रतिपदेचा दिवस हा एक महत्वाचा शुभदिवस मानला जातो. आपल्याकडे प्रत्येक संवत्सराला (वर्षाला) नाव दिलेले असते. इतर कोणत्याही कालगणनेत अशाप्रकारे वर्षाला नाव दिलेले दिसत नाही. नवीन शके १९४३ या संवत्सराचे नाव प्लव संवत्सर असे आहे. आपल्याकडे साठ संवत्सरांचे (वर्षांचे) एक चक्र आहे. त्याप्रमाणे ती साठ नावे पुन्हा पुन्हा चक्रगतीप्रमाणे येत असतात. चैत्र महिन्यात भारतीय नूतन वर्षाचा प्रारंभ होतो. याच्याही पाठीमागे काही गणितीय सिद्धांत आहेत. आपल्या राशीचक्राची सुरुवात मेष राशीपासून होते. चैत्र महिन्यात सूर्य मेष राशीत प्रवेश करतो. म्हणून चैत्र हा वर्षातील पहिला महिना आहे. या चैत्र महिन्यात पौर्णिमेला चित्रा नक्षत्रात चंद्र असतो. म्हणून त्या नक्षत्रावरून चैत्र हे नाव पडले आहे. तेव्हा चैत्र महिन्याचा पहिला दिवस म्हणजे चैत्र शुद्ध प्रतिपदा होय. हाच वर्षारंभाचा सुद्धा दिवस असल्यामुळे खगोलीय गणितानुसार देखील या दिवसाला विशेष महत्त्व आहे.

शालीवाहन शकाची सुरुवात गुढीपाडव्यापासून होते त्याबाबतची कथा अनेक वर्षांपासून सांगितली जाते शालीवाहन नावाचा कुंभाराचा मुलगा होता त्याने मातीचे सैन्य तयार केले त्यावर पाणी शिंपडून त्या सैन्याला सजीव केले, या सैन्याच्या मदतीने शत्रूचा पराभव केला या कथेचा लाक्षणिक अर्थ असा घेतला जातो की, दगड-माती सारख्या चेतनाहीन, पौरुषहीन बनलेल्या त्या काळातील लोकांमध्ये शालीवाहनाने चैतन्याचा मंत्र भरला, उत्साहाने प्रेरीत झालेल्या त्या सैन्याने मर्दुमकी गाजवली शत्रूवर विजय मिळविला सद्विचार, वीरश्री यासारखे गुण आपल्यातच असले तरी काही वेळा त्यांना प्रेरीत करावे लागते हे काम शालीवाहनाने केले. शालीवाहनाने हुणांवर विजय मिळविलेला हा दिवस. सर्व सामान्य जनतेला हाताशी धरून केलेल्या या युद्धामध्ये मिळवलेल्या विजयानंतर लोकांनी आनंदोत्सव साजरा केला आणि या दिवसापासून शालीवाहन शकाची सुरुवात झाली असल्याने एक ऐतिहासिक महत्व या गुढीपाडव्याला आहे. तसेच रावणावर विजय मिळवून प्रभू रामचंद्र या दिवशी अयोध्येमध्ये दाखल झाले. त्यांचे स्वागत गुढया, तोरणे उभे करुन केले गेले. गुढी उभी करणे हे विजयाचे, आनंदाचे आणि मांगल्याचे प्रतीक मानले जाते.

 नवीन वर्ष सुरु होताना त्याला ऐतिहासिक, नैसर्गिक आणि धार्मिक दृष्टिकोनातून महत्व असले पाहिजे. तसे या चैत्रापासून सुरु होणाऱ्या नवीन वर्षात वसंतऋतूचे आगमन झालेले असल्याने उत्साहाचे असे नैसर्गिक वातावरण तयार झालेले असते. सणांचा आणि ऋतूंचा संबंध हा एकमेकांना पूरक असतो. म्हणून पुढे येणाऱ्या उन्हाळ्याचा त्रास होऊ नये म्हणून या दिवसापासून कडुनिंबाचा वेगवेगळ्या पध्दतीने वापर करण्यास सांगितले आहे. कडूनिंबामध्ये असलेल्या औषधी गुणधर्मामुळे उन्हाळ्यापासून होणाऱ्या उष्णतेच्या विकारांचा त्रास कमी होतो.

 सध्या व्यवहारात असलेल्या इंग्रजी कालगणनेनुसार काहीजण 1 जानेवारी रोजी काही नवीन संकल्प, नियम, उपक्रम करण्याचे ठरवितात. त्याचप्रमाणे विविध कारणांनी महत्व असलेल्या या नवीन संवत्सरामध्ये चैत्र शुध्द प्रतिपदेपासून चांगले संकल्प केल्यास ते अधिक योग्य होईल. सध्याची परिस्थिती पाहता वैयक्तिक संकल्पांबरोबरच काही सामाजिक संकल्पही आपण सर्वांनीच करणे आवश्यक झाले आहे असे वाटते.

संकल्पाची नवी गुढी उभारूया, पाण्याचा वापर आवश्यक तेवढाच करूया !

संकल्पाची नवी गुढी उभारूया, आपला परिसर स्वच्छ ठेवूया !

असे ही सामाजिक आशयाचे संकल्प करावेत.

 संपूर्ण जगावर परिणाम करणारे सूर्य आणि चंद्र यांच्या गणितावर आधारित असलेली कालगणना पंचांगामुळे आपणास समजू शकते. सूर्याचा व चंद्राचा योग घडत असल्यामुळे तिथी, वार आदींवर आधारित चैत्र ते फाल्गुन या बारा महिन्यांची रचना करण्यात आलेली आहे. काही धर्मामध्ये केवळ सूर्याचाच विचार करुन वर्षमान ठरविले जाते. तर काही धर्मामधून केवळ चंद्राचाच विचार करुन वर्षमान ठरविले जाते. मात्र चैत्र ते फाल्गुन या वर्षमानासाठी सूर्य आणि चंद्र या दोघांचाही विचार केल्याने निसर्गाचा समतोल कालगणनेशी साधला जातो.

 चैत्र शुध्द प्रतिपदा सूर्योदयाला ज्या दिवशी असेल तो नवीन वर्षाचा पहिला दिवस असतो. गुढीपाडव्याच्या दिवशी आपल्या नवीन वर्षाची सुरुवात होते. या दिवशी सकाळी घरोघरी गुढया उभ्या करुन, तोरणे लावून नवीन वर्षाचे स्वागत केले जाते. आपली कालगणना हजारो वर्षे जुनी आहे. ती ग्रहांवर आधारित कालगणना पंचांगाच्या माध्यमातून आपल्याला कळते म्हणून संवत्सरारंभाच्या दिवशी गुढीबरोबर पंचांगावरील गणपतीचे पूजन करावयास सांगितले आहे. हा उत्सव घरोघरी करावयाचा असल्यामुळे आपण स्वतंत्रपणे राहात असल्यास आपल्या घरी ही पूजा करुन गुढी उभी करण्यास काहीच हरकत नाही. त्याकरिता असे कोणतेच बंधनही नाही. त्यामुळे गुढीपूजन, पंचांगपूजन अवश्य करावे. गुढीपूजनाकरिता कोणताही विधी नाही. गुढी उभी करणे हे मांगल्याचे प्रतीक आहे. त्यामुळे मंगलमय वातावरण तयार व्हावे याकरिता जे काही करता येण्यासारखे असेल तर सर्व करता येते. गुढी उभी करण्यासाठी आपण जी काठी वापरणार आहोत ती स्वच्छ धुवून, पुसून घ्यावी. त्याला रेशमी वस्त्र बांधून त्यावर एखादे चांदीचे भांडे किंवा घरातील कोणतेही स्वच्छ भांडे ठेवावे. गुढीला कडुनिंबाची पाने, आंब्याच्या डहाळ्या बांधाव्यात, साखरेची माळ घालावी. जिथे गुढी उभी करावयाची आहे ती जागा स्वच्छ करुन रांगोळी काढावी. अंघोळ करुन त्या जागी गुढी बांधावी व हळद, कुंकू, फुले वाहून तिची पूजा करावी. ब्रह्मदेवाने या सृष्टीला चालना दिलेली असल्याने या गुढीलाच ब्रह्मध्वज असेही म्हटले जाते. म्हणून ब्रह्मध्वजाची पुढील मंत्राने प्रार्थना करावी.

ब्रह्मध्वज नमस्तेSस्तु सर्वाभिष्ट फलप्रद ।

प्राप्तेSस्मिन्वत्सरे नित्यं मदगृहे मंगल कुरु ।।

 ही प्रार्थना झाल्यावर पंचांगाचे पूजन करुन नवीन वर्षाचे पहिल्या दिवसाचे पंचांग वाचावे. त्यानंतर कडुनिंब, गूळ, जिरे आदी घालून केलेले कडुनिंबाचे पाणी घ्यावे. त्यानंतर वर्षभरातील महत्वाच्या घटना पिक-पाणी यांची माहिती करुन घ्यावी. सकाळी लवकर गुढी उभी करावी आणि सूर्यास्ताचे सुमारास नमस्कार करून ती पुन्हा उतरवून ठेवावी.

 शके १९४३, प्लव संवत्सराविषयी काही -

गेल्यावर्षी अधिक मास आल्याने यावर्षीचा गुढीपाडवा उशीराने म्हणजे दि. 13 एप्रिल रोजी आहे. या संवत्सराचे नांव प्लव असे आहे. गेल्यावर्षी गुरु व शुक्र यांचा साधारण ४ महिने अस्तकाल असल्याने धार्मिक कृत्ये त्या काळात करता आली नाहीत. पण यावर्षी तशी परिस्थिती नसून 23 फेब्रुवारी 2022 ते 20 मार्च 2022 असा १ महिना गुरुचा अस्तकाल आहे.

दिनांक 26 मे रोजी चंद्रग्रहण होणार असून महाराष्ट्रातून हे ग्रहण दिसणार नाही. भारताच्या अतिपूर्वेकडील प्रदेशातून हे ग्रहण दिसेल.

  • 27 जुलै व 23 नोव्हेंबर असे अंगारक चतुर्थीचे दोन योग आहेत.
  • यावर्षी 10 सप्टेंबर ते 19 सप्टेंबर या कालावधीत गणेशोत्सव आहे.
  • 30 सप्टेंबर, 28 अक्टोबर आणि 25 नोव्हेंबर असे एकूण ३ गुरुपुष्यामृत योग आहेत.
  • 4 नोव्हेंबर रोजी नरक चतुर्दशी आणि लक्ष्मीपूजन एकाच दिवशी असून 5 नोव्हेंबरला दिवाळी पाडवा आणि 6 नोव्हेंबर रोजी भाऊबीज आहे.

संवत्सर फल –

पंचांगामध्ये प्रत्येक संवत्सराचे फल लिहिलेले असते. ग्रामीण भागात तसेच शेतकरी वर्ग मोठ्या प्रमाणे या संवत्सर फलाचे वाचन करतो आणि त्यानुसार त्याच्या कामाचे नियोजन केले जाते. प्रत्येक संवत्सराचा एक राजा आणि त्याचे मंत्रिमंडळ अशी त्याची रचना असते. तसेच संपूर्ण भारताचा विचार करून त्यांची कार्यक्षेत्रे देखील सांगितलेली असतात. तसेच त्या त्या ग्रहाकडे अधिपत्य असल्याने काय परिणाम मिळेल याची एकेका ओळीत माहिती दिलेली असते.

राजा मंगळ असल्याने धान्य आणि संपत्ति कमी होईल. आग, चोर आणि रोगराई यापासून त्रास होईल. पाऊस कमी पडेल.

मंत्री मंगळ आहे म्हणून पाऊस कमी पडेल आणि धान्य कमी मिळेल. आग, चोर व रोगराई यापासून लोकांना त्रास होईल. भांडणे वाढतील.

मेघाधिप चंद्र असल्याने पाणी विपुल मिळेल आणि धनधान्य वाढेल. विद्वानांचा गौरव होईल.

खरीपाचा स्वामी शुक्र असल्याने पाऊस पुष्कळ पडेल आणि धनधान्याची वृद्धि होईल. राष्ट्राची संपत्ति वाढेल. रोगराई कमी होईल.

रसांचा अधिपति रवि असल्याने पाण्याचे दुर्भिक्ष्य होईल. ऊस, तेल, सातू कापूस कमी मिळतील.

रब्बीचा स्वामी बुध असल्याने गहू, मूग, ऊस, भात व दुधदुभते मुबलक मिळेल. विद्वानांचा गौरव होईल.

नीरसांचा अधिपति शुक्र असल्याने कापूर, गंध, सोने, मोती व कापड यांच्या किंमती वाढतील.

पर्जन्य व हवामान –

एप्रिलच्या मध्यानंतर वळवाचा पाऊस होण्याची शक्यता दिसते. 19 एप्रिल नंतर उष्णतामानात वाढ होईल. 24 एप्रिल नंतर तापमानात चढ उतार होत राहतील. मान्सूनच्या सुरुवातीच्या काळात पर्जन्यमान मध्यम राहील. मधली काही नक्षत्रे पर्जन्यास अनुकूल आहेत. पण एकंदरीत पर्जन्यमान सरासरी पेक्षा कमी राहील. असे दिसते मान्सूनचे आगमन थोडे लांबेल.

मृग नक्षत्र – या नक्षत्राचा पाऊस मध्यम मानाने होईल. हवेतील उष्णतामान फारसे कमी होईल असे दिसत नाही. दि. 12 ते 18, पाऊस अपेक्षित.

आर्द्रा नक्षत्र - या नक्षत्राचा पाऊस पूर्वार्धात चांगला पडेल, 1 जुलै नंतर पर्जन्यमान कमी राहील. भूकंपाची शक्यता दिसते. दि. 26 ते 30 पाऊस अपेक्षित.

पुनर्वसु नक्षत्र - मध्यम वृष्टीचे योग आहेत. दि. 10 ते 15 पाऊस अपेक्षित.

पुष्य नक्षत्र - या नक्षत्राच्या उत्तरार्धात पाऊस जोर धरेल. दि. 23 ते 29 पाऊस अपेक्षित.

आश्लेषा नक्षत्र - या नक्षत्राचा पाऊस संमिश्र दिसत आहे. कांही भागात चांगली वृष्टी होईल. दि. 4 ते 12 पाऊस अपेक्षित.

मघा नक्षत्र - या नक्षत्राचा पाऊस समाधानकारक होईल. पण काही भागात वारा सुटून ढग निघून जाण्याच्या घटना घडतील. दि. 20 ते 26 पाऊस होईल.

पूर्वा नक्षत्र - या नक्षत्राचा पाऊस मध्यम ते कमी प्रमाणात होईल आणि सर्वत्र होणार नाही. दि. सप्टेंबर 3 ते 8  पाऊस अपेक्षित.

उत्तरा नक्षत्र - या नक्षत्राचा पाऊस मध्यम प्रमाणात होईल. कांही भागात पिकांना उपयुक्त असा होईल. उष्णतामानात वाढ होईल. दि. 16 ते 22 पाऊस अपेक्षित.

हस्त नक्षत्र - या नक्षत्राचा पाऊस उत्तरार्धात शेवटी बऱ्यापैकी होईल पण खंडीत वृष्टीचे योग आहेत. दि.1 ते 6 अक्टोबर पाऊस अपेक्षित.

चित्रा नक्षत्र – या नक्षत्रात पर्जन्यमान चांगले राहील पण 9 ऑक्टोबर नंतर काही भागात पाऊस ओढ धरेल. दि. 13 ते 19 पाऊस अपेक्षित

स्वाती नक्षत्र – या नक्षत्राचा पाऊस फारसा होणार नाही. दि. 28 ते 31 पाऊस अपेक्षित.

साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक शुभ दिवस आणि नववर्षाचा आरंभ दिन म्हणून गुढीपाडव्याचे महत्व अबाधित राहणार आहे. साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक असलेला हा पाडव्याचा मुहूर्त आणि गुढीपाडव्यापासून सुरु होणारे नवीन संवत्सर सुखाचे जावो ही सर्वांना शुभेच्छा !

- मोहन धुंडिराज दाते, पंचांगकर्ते